Cứ vào tháng 3 âm lịch hàng năm, người dân trên đảo Phú Quý lại chuẩn bị hoa vật, long trọng tổ chức lễ giỗ Bắc quân Đô đốc Phủ chưởng phủ sự Trấn quận công Bùi Tá Hán, mà nhân dân quen gọi là Ông Trấn Bắc.

Miếu thờ ông Trấn Bắc

Trên đảo Hòn Tranh thuộc huyện Phú Quý có một ngôi miếu thờ “ông Trấn Bắc”. Và tại các đình, chùa ở Bình Thuận cũng có nhiều sắc phong ban cho ông làm Thượng đẳng thần. Nhưng “ông Trấn Bắc” là ai và tại sao lại được thờ nhiều tại các tỉnh miền Nam và Trung Bộ từ Quảng Ngãi trở vào ?

Hòn Tranh là một trong các đảo nhỏ như hòn Trứng, hòn Đen, hòn Đỏ… nằm xung quanh đảo Phú Quý. Hòn Tranh cách Phú Quý 2km về hướng Đông Nam. Đây là một đảo tiền tiêu có rất ít cư dân sinh sống. Từ Phú Quý tàu chạy chừng 30 phút là đến Hòn Tranh. Miếu ông Trấn Bắc nằm trên mặt Bắc của đảo Hòn Tranh và hướng chính nhìn về phía Tây Nam. Từ biển vào khoảng 50m là đến ngôi miếu cổ. Xung quanh miếu có cây cối che phủ và thưa thớt một vài hộ dân sống gần đó.

Đây là một ngôi miếu nhỏ và không có cổng tam quan như ta thường thấy trong các di tích cổ. Bên phải miếu là lăng mộ thờ 72 ông Nam Hải cùng “lụy” một lúc. Ngôi miếu này đã được trùng tu vào năm 1994. Phía trước là khoảng sân rộng lát gạch Bát Tràng. Ngôi miếu có lối bài trí đơn giản nhưng khá cổ kính thể hiện rõ đây là một kiến trúc tôn giáo. Phía trên phần nóc mái là dòng chữ “Miếu Trấn Bắc” và các chữ Hán ở phía trên: “Bắc trấn miếu – Thái bảo Phủ quân”. Nhưng đặt chân bước vào chánh điện, tấm hoành phi với ba chữ Hán “Hưng Đạo vương” sẽ đập vào mắt ta trước tiên bởi nó được treo ngay trên lối cửa ra vào.

Nguồn gốc tín ngưỡng

Trên bàn thờ Thần nằm ngay trung tâm chánh điện là hai bài vị của Bùi Quận công và Nữ thần Thiên Y A Na. Nội dung bài vị của Bùi Quận công như sau: Cung thỉnh Trấn Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo Bùi Quận công Thượng đẳng thần. Tạm dịch: Kính mời thần Thượng đẳng Bùi Quận công là Trấn Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo an vị.

Rõ ràng trong dân gian đã có một sự liên kết giữa hai cụm từ trấn Bắc và Quận công nên cho rằng “ông Trấn Bắc” chính là Hưng Đạo vương hoặc do những chiến công lừng lẫy trên sông Bạch Đằng của Hưng Đạo vương nên nhân dân mới có sự gán ghép một cách khiên cưỡng như thế. Đây là một điều không hợp lý vì tại các ngôi đình ở Nam và Trung Bộ không thấy việc tôn thờ các công thần triều Trần trong hệ thống thần linh được thờ tự.

Và cũng có một giả thuyết cho rằng ông Trấn Bắc họ Bùi này là Bùi Huy Ích, một vị tướng của vua Gia Long. Song trên thực tế không có vị tướng nào họ Bùi tên Huy Ích mà chỉ có Phan Huy Ích (1750-1822) là danh sĩ cuối đời Hậu Lê, quê ở xã Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Ông từng làm Tả Thị Lang bộ Hộ, tước Thụy Nham hầu dưới triều Tây Sơn. Ông có nhiều tác phẩm như: Nam trình tạp vịnh, Thanh Châu lữ hứng, Cúc thu bách vịnh, Dụ Am ngâm lục, Vân du tùy bút..v.v…
Như vậy, căn cứ vào bài vị có thể xác định “ông Trấn Bắc” vốn họ Bùi, giữ chức Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo Quận công. Theo Đại Nam Liệt truyện Tiền biên, tước vị Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo Quận công từng được ban cho Bùi Tá Hán. Và tên gọi “ông Trấn Bắc” là do nhân dân yêu mến đặt cho ông – người vốn rạng danh với công bình trị và khai phá vùng đất Quảng Nam vào thế kỷ 17.

Bùi Tá Hán (1496-1568) là người huyện Chương Nghĩa thuộc Quảng Ngãi. Ông làm quan với triều Lê từ chức quan nhỏ địa phương (tức thổ quan) thăng dần tới chức Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự, Tổng trấn Quảng Nam, Thiếu bảo Trấn Quận công. Ông chú trọng ban ơn huệ, khoan hòa với quân dân và được trăm họ yêu mến.

Năm Mậu ngọ (1558) buổi đầu Thái tổ Hoàng đế (tức Nguyễn Hoàng) vào Nam trấn thủ Thuận Hóa, thường có giặc phía đông (có lẽ là quân nhà Mạc ở phía bắc Thuận Quảng) vào cướp. Ông đem quân Quảng Nam tiếp ứng, giặc không dám xâm phạm. Ông lại thường cầm quân đánh dẹp ác Man ở Đá Vách thuộc Quảng Ngãi. Dọc theo núi ông cho đặt sáu bảo để khống chế ngăn chặn, biên cảnh nhờ vậy được yên ổn. Ông là một trong những tướng lĩnh đứng vào hàng khai quốc công thần thuở ban đầu Nam tiến.

Năm Mậu thìn, Thái tổ hoàng đế thứ 11 (1568) ông mất, được tặng là Thái bảo. Về sau nhiều lần hiển hiện linh ứng, triều đình lệnh cho sở tại lập miếu thờ, ban cho áo mũ và đồ dùng thật để thờ cúng. Năm Minh Mạng thứ 13 (1834) gia phong là Khuông quốc Tĩnh biên Thụ đức Thượng đẳng thần.

Cháu trong dòng họ ông là Bùi Phụ Phong, đầu đời Thiệu Trị làm quan tới chức Bố chánh Sơn Tây. Về sau có lỗi bị bãi chức, kế được phục chức làm quan Tri phủ Hoằng An (thuộc Vĩnh Long). Miêu duệ của ông Bùi Tá Hán nay vẫn còn ở Quảng Ngãi.

Ông Trấn Bắc từng được nhận sắc phong của các vua triều Nguyễn đời Tự Đức, Đồng Khánh và Khải Định(*) ban tặng. Tước vị “Khuông quốc Tĩnh biên Mậu công Huy liệt Trác vĩ Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo Trấn phủ quân Thượng đẳng thần” của ông được thể hiện rõ trong sắc phong. Hiện nay, các sắc phong này do vạn An Thạnh gìn giữ. Hàng năm vào các dịp lễ tế xuân, thu và giỗ vị Cố vào 15 tháng 10 âm lịch được tổ chức tại vạn An Thạnh, nhân dân thường khấn vọng sang ngôi miếu bên Hòn Tranh mời ông về tham dự.

Miếu thờ ông ở Hòn Tranh tương truyền rất linh hiển. Bất cứ người nào có hành động bất kính cũng đều bị trừng trị và chỉ được tha thứ khi biết hối lỗi. Vì vậy nhân dân quanh vùng vẫn thường lui tới thắp nhang, cầu xin mưa thuận gió hòa, đi biển bình an và được mùa cá bội thu.

Tín ngưỡng Trấn Bắc ở đảo Phú Quý

Ông Phạm Phước (nguyên Trưởng Ban quản lý vạn An Thạnh) cho biết: “Không rõ tín ngưỡng thờ Ông Trấn Bắc ở Phú Quý có từ khi nào. Xưa các bậc tiền hiền lập miếu thờ, sau trao truyền lại cho chúng tôi. Do vậy, hàng năm chúng tôi chọn một ngày tốt vào tháng 3 âm lịch để tế giỗ Ông Trấn vì chỉ biết ngài tạ thế vào tháng 3”.

Căn cứ vào nguồn gốc cư dân chúng tôi cho rằng tín ngưỡng thờ Bùi Tá Hán ở đảo Phú Quý có sớm nhất vào nửa sau thế kỷ XVII.

Theo tài liệu, đất bản bộ Phú Quý xưa là của người Sa Huỳnh rồi đến người Chăm; mãi đến thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân Tranh (1627 – 1672) lưu dân người Việt mới từ các tỉnh miền Trung gồm: Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi (có dân trên đảo Lý Sơn) theo đường biển đến tụ cư ở đây. Và như trên đã nói, tín ngưỡng Trấn Bắc rất phổ biến ở các tỉnh miền Trung, do vậy, cộng đồng người Việt khi đến Phú Quý ắt hẳn đã mang theo tín ngưỡng này và xem như một bệ đỡ tâm linh khi đặt chân lên đảo. Tại đây, tục thờ cúng Bùi Tá Hán của người nông dân nơi quê cũ vẫn được tiếp diễn trên vùng đất mới, mặc dù những lưu dân này đã cách xa vùng đất cội nguồn cả về không gian lẫn thời gian.

Miếu thờ chính thức Trấn Quốc công Bùi Tá Hán được nhân dân Phú Quý dựng trên đảo Hòn Tranh (lớn nhất trong số 9 hòn lẻ thuộc cụm đảo Phú Quý, cách đảo lớn 0,5 hải lý) nằm ẩn mình trong một rừng dừa xanh. Mặt trước miếu quay ra biển (Tây-Nam), theo hướng nhìn về đảo lớn.

Hàng trăm năm qua, miếu thờ Ông Trấn là một điểm tựa về tín ngưỡng đối với người dân trên đảo. Ngoài ngày tế giỗ chính thức, trong tất cả các bài văn tế kỳ yên ở lăng vạn, đình làng, đền miếu trên ở đảo đều có khấn tế Trấn Quốc công Bùi Tá Hán. Điều này thể hiện rằng tín ngưỡng thờ Trấn Bắc là một tín ngưỡng dân gian Việt Nam bắt nguồn từ sự thần hóa một nhân vật lịch sử có thật với nhiều công trạng lớn lao đối với quốc gia dân tộc. Bắt đầu từ miền Trung, tín ngưỡng này lan đến Phú Quý và nó cũng không nằm ngoài mục đích gửi gắm khát vọng và ước muốn của người dân về một cuộc sống bình yên no đủ trong quá trình xây dựng và phát triển quê hương huyện đảo.

Ngoài tư liệu điền dã tại huyện đảo Phú Quý, bài viết có tham khảo bản dịch tiếng Việt một số tài liệu của Quốc Sử quán triều Nguyễn, như: Đại Nam thực lục (tiền biên), Đại Nam liệt truyện (tiền biên), Đại Nam nhất thống chí, và Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn.

ĐỖ THÀNH DANH

Báo Phú Quý

Huyện đảo Phú Quý với diện tích hơn 17 km2 (chỉ tính đảo lớn) nhưng có tới hàng chục ngàn dân. Đảo Phú Quý có 3 xã là Tam Thanh, Ngũ Phụng và Long Hải với mật độ dân cư khá dày.

Giống với tên gọi của mình, đảo Phú Quý trù phú về cảnh quan thiên nhiên và đa dạng về hải sản. Từ cảng Phan Thiết, các chuyến tàu ra đảo Phú Quý hoạt động hàng ngày với thời gian di chuyển khoảng 4-6 giờ. Một số bãi tắm hấp dẫn trên đảo Phú Quý mà bạn không nên bỏ qua là bãi Doi Dừa ở Ngũ Phụng, bãi Nhỏ ở Gành Hang hay vịnh Triều Dương. Bạn có thể dành thời gian để khám phá làng chài ven biển như Ngũ Phụng, Long Hải, Tam Thanh và thưởng thức các loại đặc sản ẩm thực như hải sâm, ốc vú nàng…

Doi, lạch ở Phú Quý

Với nhiều người Phú Quý, tên gọi “doi, lạch” không có gì là lạ. Thế nhưng nếu đặt câu hỏi: vì sao gọi là doi là lạch thì không phải ai cũng tường tận. Theo một số cụ cao tuổi, doi là chỉ những cuộc đất nằm ngang thòi ra biển. Chẳng hạn, doi dừa ở thôn Quý Thạnh, xã Ngũ Phụng có hàng dừa xanh tươi, cạnh gành đá chồng đen mướt, làm nổi bật màu cát trắng mịn của bãi biển. Tương tự, cách doi dừa hơn 100m là doi ông Tỉnh. Về doi ông Tỉnh có chuyện kể, thời Pháp, mỗi khi ra đảo, quan Pháp thường dùng cano để di chuyển từ tàu lớn vào bãi. Mỗi lần như vậy thường cột cano vào các gốc dừa ở doi đất, lâu ngày dân địa phương quen gọi là doi ông Tỉnh. Tại Ngũ Phụng còn có rẻo đất bị biển ăn khuyết, tạo thành bức tường cản gió, gọi là vịnh, hay lạch dù. Lạch dù khá sâu nên tàu thuyền vào mùa nồm nam có thể vào đây tránh gió. Ngoài ra, còn có lạch Chòi của thôn Hội An, xã Tam Thanh.

Vì sao gọi là xã Long Hải

Từ năm Đồng Khánh thứ nhất (1885), Phú Quý có 11 thôn: Thoại Hải, Thương Hải, An Hòa, Phú Mỹ, Hải Châu, Quý Thạnh, Triều Dương… Thời phong kiến có lệ là những gì trùng với tên vua, chúa thì phải đổi sang tên khác (kỵ húy). Năm 1928, khi Bảo Đại làm vua, dân thôn Thoại Hải sợ rằng chữ Thoại (Thụy) vướng đến tên khai sinh của vua là Vĩnh Thụy nên đã cử ông Tổng Võ Gia Huệ ra tận triều đình Huế xin đổi tên thôn là Long Hải. Sau hiệp định Geneve tháng 7/1954, Nha đại diện hành chính Phú Quý được thiết lập, đã cải biến số thôn trên thành 3 xã: Long Hải, Ngũ Phụng và Tam Thanh như ngày nay.

Nghêu tự nhiên tại Phú Quý có thịt chắc, vị ngọt đậm đà, có thể chế biến thành nhiều món ăn ngon, được nhiều người ưa thích.

Mùa này, khi con nước ở các làng chài ven biển bắt đầu rút cũng là lúc người dân trên đảo Phú Quý làm nghề mò nghêu bắt đầu công việc.

Nghêu là loài động vật nhuyễn thể có hai mảnh, sống thành từng đàn, vùi vào trong cát hay ẩn mình trong các bãi san hô, đá ngầm ven biển. Để bắt được nghêu, nhiều người phải lội ra biển gần bờ, dầm mình xuống nước. Dụng cụ để bắt nghêu cũng rất đơn giản, đó có thể là cái muỗng canh, cũng có thể là dụng cụ tự chế miễn là cầm vừa tay và moi được trong cát.

Sau 3 đến 4 giờ, mỗi người có thể kiếm được 3 – 5 kg. Tại đảo Phú Quý, mỗi kg nghêu có giá dao động từ 25.000 đồng – 30.000 đồng.

Công việc bắt nghêu không nặng nhọc nên thu hút khá đông người già và trẻ nhỏ ở đảo tham gia; góp phần tăng thêm thu nhập hoặc cãi thiện bữa ăn cho gia đình.

Đảo Phú Quý còn có tên gọi khác là Cù Lao Thu, là đảo nhỏ có diện tích tự nhiên khoảng 18 km2. Phú Quý cách TP. Phan Thiết 56 hải lý về phía Đông Nam. Du khách chỉ cần 2,5 giờ đi tàu cao tốc là được chiêm ngưỡng vẻ đẹp quyến rũ của hòn đảo nhỏ này.

Khí hậu trên đảo trong lành, mát mẻ, nước biển trong xanh. Quanh đảo có những cánh rừng tự nhiên và rừng dương mát rượi, thảm thực vật phủ xanh các triền đồi và bờ biển làm nổi bật nhiều bãi biển cát trắng mịn, bên làn nước biển trong xanh, là những bãi tắm hấp dẫn du khách; các hòn lớn nhỏ quanh đảo chính có rạn san hô rất đa dạng phong phú, nhiều chủng loại. Nhiều bãi tắm được du khách ưa thích như: vịnh Triều Dương, bãi Doi Dừa, bãi Gành Hang, doi Mộ Thầy, nhất là bãi vịnh Triều Dương rộng và thoải mái, cát trắng mịn, trên bờ có rặng dừa và rừng dương rợp bóng… Trên đảo còn có nhiều ngôi chùa nằm trên đỉnh núi hay lưng chừng núi, tạo điểm nhấn cho một màu xanh ngát của rừng cùng với nhiều dinh vạn, đền thờ được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia: Chùa Linh Quang, Vạn An Thạnh, Miếu Bà Chúa, Đền thờ công chúa Bàn Tranh. Núi Cao Cát với cảnh quan hùng vĩ, vách đá cao sừng sững dưới sự tác động của thiên nhiên, vách đá bị bào mòn tạo nên những tuyệt tác điêu khắc rất hấp dẫn.

Ngoài danh lam thắng cảnh hút hồn du khách, Phú Quý còn có rất nhiều loại hải đặc sản phong phú, tươi ngon làm du khách không thể quên được sau chuyến du lịch khám phá, trải nghiệm hòn đảo nhỏ này.