Đình thờ Nam Hải đại tướng quân được lập đầu tiên vào năm 1900, tại ấp Bãi Giếng, ban đầu chỉ là một ngôi đình nhỏ được dựng bằng cây lá, sau đó được dời lên mũi Hà Bá thuộc ấp Bãi Giếng, xã Lại Sơn. Lần thứ ba năm 1940, được dựng lại và gọi là dinh ông Nam Hải ở gần vị trí thờ hiện nay. Năm 2003, dinh ông được trùng tu, tôn tạo lại khang trang, tôn nghiêm để phục vụ cho việc thờ tự và được gọi là đình thần Nam Hải đại tướng quân. Ngày 15-11-2006, UBND tỉnh Kiên Giang đã xếp hạng di tích cấp tỉnh. Hiện nay, lễ hội nghinh ông ở Kiên Hải đã trở thành lễ hội dân gian cấp tỉnh.

Dinh nằm trên đồi đá vươn ra biển, ngay Bãi Thiên Tuế, bên tay trái hướng đi vào là Bãi Thiên Tuế. Ngay trước mặt dinh nhìn ra phía tay phải là Bãi Giếng, nhưng chủ yếu bãi này tập trung dân chài nên không còn vẻ hoang sơ nữa (riêng mình vẫn thấy nó đẹp rất lạ).

Trong tâm thức ngư dân Việt Nam nói chung hay ngư dân vùng biển Kiên Giang nói riêng, cá ông hay cá voi là loài sinh vật biển hiền lành, thân thiện và hay giúp đỡ người đi biển vượt qua sóng to gió lớn. Vì vậy, họ xem cá ông là vật linh, tôn đặt tước hiệu Nam Hải Đại tướng quân và khi loài cá này bị nạn trôi dạt vào bờ thì cư dân miền biển nhiệt tình cứu hộ hoặc tổ chức ma chay đình đám long trọng, từ đó hình thành tập quán tín ngưỡng thờ ông Nam Hải, vị thần phù trợ người đi biển.

Độc đáo lễ hội nghinh ông

Trong lịch sử triều Nguyễn có ghi lại: khi chúa Nguyễn Ánh bôn tẩu ngoài đảo Phú Quốc (Kiên Giang) bị bão lớn, thuyền sắp đắm, ông đã cầu nguyện và được cứu thoát nạn. Sau khi phục quốc lên ngôi, vua Gia Long (tức chúa Nguyễn Ánh) phong cho cá voi là Nam Hải cự tộc, Ngọc Lân Thượng đẳng thần và truyền dụ cho các làng chài mà thuyền của ông từng cập bến phải lập lăng, dựng miếu phụng thờ. Sau đó, vua Minh Mạng phong cho cá ông là Đại càng Nam Hải đại tướng quân và đặt tên cho cá ông là Nhân Ngư. Kể từ TK XVIII, triều đình nhà Nguyễn đã sắc phong Đại càng quốc gia Nam Hải cho các thôn làng để đưa vào miếu, đình thờ như một thành hoàng và nó trở thành tín ngưỡng không thể thiếu đối với ngư dân vùng biển. Những người dân vùng ven biển tôn vinh cá ông (cá voi) thành một vị thần thiêng liêng, chỗ dựa tinh thần mỗi khi gặp sóng to gió lớn, thuyền bị đắm, con người bị hiểm nguy đe dọa.

Đình thần Nam Hải Đại Tướng quân tọa lạc tại ấp Thiên Tuế, xã Lại Sơn, huyện Kiên Hải, cách trung tâm huyện khoảng 30km về hướng Tây Nam. Đình thần nơi đây gắn liền với những tập tục và truyền thuyết của một vùng dân cư lâu đời như giai thoại về vua Gia Long thời bôn tẩu đến đây lúc quân lính đói khát, được rái cá bắt cá dâng cho và dẫn đường đến suối nước. Sau khi lên ngôi, vua phong cho loài rái cá ở đây tước vị Lang lại Tướng quân và đặt tên đảo là Hòn Sơn Rái, hay Hòn Sơn (xã Lại Sơn), nhìn trên cao xuống giống như một con rái cá đang lội về hướng Rạch Giá.

Vào khoảng cuối TK XIX và đầu TK XX, vùng biển này còn hoang sơ, rải rác vài ngôi nhà của những lưu dân từ các nơi đến đây lập nghiệp. Ngoài sinh kế chính là đánh bắt hải sản, họ còn trồng rau màu như một nghề phụ. Ăn sóng, nói gió, đem sức người chống thiên nhiên, nhất là chống chọi với biển cả mênh mông, đời sống của họ gặp nhiều vất vả. Trong tâm tưởng cũng như trong không gian bao la ấy, phần lớn họ cảm thấy bất lực, muốn viện đến một năng lực siêu nhiên để tự an lòng, cân bằng cuộc sống, mong được phù hộ khỏi tai ách, làm ăn khá giả… vì vậy, thờ cúng cá ông, thờ cúng các linh vật biển ra đời.

Trong quan niệm của cư dân ven biển, cá ông đại diện cho lòng tốt, tính hướng thiện (cứu giúp người gặp nạn ở biển và giúp cho dân được mùa biển), một cốt cách của cuộc sống tốt đẹp là an lành, vì vậy cá ông được liệt vào phúc thần hàng đầu trong hệ thống thần linh biển cả của tín ngưỡng thờ thần biển của ngư dân ở đây cũng như nhiều cư dân ở ven biển khác. Cho nên, trong đời sống cũng như trong tâm thức cư dân biển (và nhiều khi cả cư dân xa biển), sự tôn trọng, kính cẩn, thiên hóa cá ông lúc đầu như là một biểu tượng của lòng tốt. Và có lẽ, từ một nhu cầu đời thường, sự kính trọng cá ông đã dần dần hằn sâu vào quan niệm, tâm thức, trở thành tín ngưỡng thờ cúng cá ông phổ biến, được bồi đắp dần để có nội hàm phong phú như hiện nay với lễ hội và các nghi thức, nghi lễ chặt chẽ.

Xuyên suốt một thế kỷ qua, người dân Lại Sơn, Kiên Hải luôn giữ lệ nghinh ông hàng năm, tổ chức lễ hội một cách trang trọng, thành kính, chu đáo. Những ngày sắp diễn ra lễ hội, ngư dân vùng biển Kiên Hải trang trí lại bàn thờ gia tiên, các nơi thờ linh vật biển rồi chăng đèn, kết hoa lên thuyền đánh cá và bày biện lễ vật như đón tết cổ truyền. Khắp đường quanh đảo, cờ tổ quốc, băng rôn, cờ lễ trang hoàng nhộn nhịp. Nhà nhà chuẩn bị lễ vật, bày trí công phu với tâm niệm dâng lên ông tấm lòng của người ngư dân quanh năm bám biển.

Lễ hội nghinh ông gồm có 2 phần. Phần lễ, có đoàn ghe dẫn đầu là chiếc ghe chủ lễ và cùng với 20 chiếc ghe khởi hành di chuyển vòng quanh hòn để nghinh ông. Phần lễ chính được diễn ra tại chính điện, có đầy đủ nhạc lễ, có lễ cầu ngư, cầu cho mưa thuận gió hòa, làm ăn trên biển thuận lợi. Phần lễ có một cặp mực và một cặp cá đao lớn. Theo truyền thuyết, cá ông có nhiệm vụ giúp đỡ những thuyền bè bị tai nạn ngoài biển, có lúc làm không xuể phải bị phạt và cá đao chính là người thực hiện nghiêm lệnh đó. Thông thường, cá ông ít phải hứng chịu hình phạt vì đã có cặp mực phun nước đen để giải nguy. Phần lễ luôn giữ được nét văn hóa tâm linh như: an chức sự, lễ cung thỉnh các vị thần linh, lễ cầu an, lễ cầu siêu, lễ kiến quân, lễ nghinh thần, lễ chánh tế Nam Hải đại tướng quân… Phần hội, các chàng trai, cô gái, từ người già đến người trẻ xum vầy bên nhau ca hát, đối đáp, chơi các môn thể dục thể thao đua thuyền, bơi lội, kéo co, thi ẩm thực đặc trưng các món miền biển… Những năm gần đây phần hội diễn ra với nhiều hoạt động sôi nổi như: giải bóng đá 7 người mở rộng, giải việt dã leo núi (nam nữ), chương trình văn nghệ khai mạc chào mừng lễ hội do các diễn viên đến từ Trung Tâm Văn hóa tỉnh Kiên Giang, chương trình giao lưu không gian đờn ca tai tử Nam Bộ do các nghệ nhân, tài tử ca đến từ câu lạc bộ Đờn ca tài tử Phù Sa Kiên Giang, câu lạc bộ Đờn ca tài tử các xã trên địa bàn huyện Kiên Hải phối hợp thực hiện…

Hàng trăm tàu, thuyền neo đậu trước đình thần Nam Hải trong dịp lễ hội diễn ra. Du khách đến lễ hội không những được thỏa mãn nhu cầu tâm linh, chiêm bái, cúng tế vị thần của biển đã phù trợ, che chở cho mình, mà còn được thưởng thức vô số các món ẩm thực đậm đà miền biển. Tham gia các hoạt động trò chơi dân gian mang tính đặc thù của miền biển đảo, thưởng thức gian hàng ẩm thực hải sản tươi sống, với đặc sản nước mắm Hòn Sơn, món gà rẫy, ngắm bình minh trên núi, hoàng hôn dưới biển…

Không thua kém Bãi Thiên Tuế, Bãi Giếng cũng là một bãi biển đẹp đến nao lòng. Tại đây, du khách có thể hòa mình vào cuộc sống thôn dã của xóm chài, tìm hiểu nét văn hóa của cưdân địa phương và thưởng thức các món hải sản vô cùng tươi ngon hấp dẫn.

Bãi Giếng Hòn Sơn ngoài là nơi neo đậu của nhiều tàu, ghe ở Hòn Sơn. Ở đây còn là chợ chính tại Hòn Sơn, chợ ở đây bán rất nhiều các loại hải sản tươi sống với giá cả phải chăng. Bạn có thể mua rồi mang về tự chế biến hoặc tốt hơn hết là nhờ người nấu ở Bãi Bàng.

Bãi Thiên Tuế là bãi biển đẹp được rất nhiều du khách lựa chọn trong chuyến hành trình khám phá biển đảo Kiên Hải. Bãi Thiên Tuế nổi bật với khu dân CƯ bao bọc xung quanh tạo thành một hình vòng cung ngoạn mục và kết thúc bằng khoảng rừng xanh thẳm, hứa hẹn là điểm dừng chân lý tưởng cho du khách.

Bãi Bấc nằm đối xứng với Bãi Nhà, ở đây tập trung đông dân hơn những bãi khác nhưng rất sạch sẽ. Từ đây, bạn có thể thông qua đường xuyên đảo di chuyển đến Bãi Nhà, Bãi Bấc hay Bãi Thiên Tuế để tham quan.

Từ con đường xuyên đảo, sau khi vượt qua đỉnh Yên Ngựa, du khách sẽ nhìn thấy một vùng đất bạt ngàn màu xanh của dừa, những căn nhà ẩn hiện dưới tán lá biêng biếc, chiếc cầu tàu lặng lẽ như muốn vươn tận khơi xa,… Qua khỏi dốc núi, Bãi Bấc hiện ra với con đường ven biển đầy nắng và gió, với cuộc sống thanh bình của những con người gắn liền cuộc đời với biển khơi.

Đến với Bãi Bấc, bạn nhất định sẽ bị hấp dẫn khách bởi khung cảnh nên thơ trữ tình mà đậm vẻ hoang sơ, chân chất. Tham quan Bãi Bấc, bạn có thể tự do chụp ảnh cùng bạn bè và người thân giữa một khung cảnh vô cùng xinh đẹp. Hoặc bạn có thể thư giản trên bãi đá, nhúng chân mình vào dòng nước mát lạnh từ biển cả. Ngoài ra, bạn còn có thể tham gia các hoạt động như chèo thuyền, lặn biển ngắm san hô.

Buổi chiều ở Bãi Bấc khá là thơ mộng, bạn có thể ngắm nhìn cảnh mặt trời lặn từ từ xuống biển, ngắm những chiếc tàu lớn, những chiếc thuyền bé ra khơi đánh cá hay cảnh người dân vùng biển sinh hoạt hằng ngày. Đêm trên Bãi Bấc không quá ồn ào như số lượng người dân tập trung ở đây, bạn có thể một mình đi dạo dọc theo con đường thơ mộng quanh đảo.

Ma Thiên Lãnh là một trong số bảy ngọn núi của xã đảo Lại Sơn, với độ cao khoảng hơn 400m so với mặt nước biển. Không chỉ có cảnh quan hùng vĩ với mây mờ quanh năm che phủ mà đây còn là nơi chứa đựng nhiều câu chuyện huyền ảo về các nàng tiên hay các vị đạo sĩ được lưu truyền cho đến tận ngày nay.

Để chinh phục núi Ma Thiên Lãnh, từ cầu cảng Bãi Nhà, bạn đi khoảng 1km về hướng Bãi Bàng. Sau đó đi bộ thêm một đoạn, sẽ thấy con đường ở bên tay trái với những bậc thang dẫn lên núi. Từ đây, bạn có thể men theo các bậc thang, bắt đầu hành trình chinh phục đỉnh núi.

Thách thức với người leo núi không phải là độ cao mà chính là con đường mòn dài gần 3km với nhiều đoạn khúc khuỷu, trơn trợt và những hang tối ẩm ướt, đòi hỏi lòng can đảm.

1/3 đoạn đường đầu khá dễ đi vì phần lớn là các bậc tam cấp, đường xi măng. Đây là con đường người dân địa phương làm lại để thường xuyên đi lại dễ dàng lên rẫy. Con đường này khá mát mẻ, hai bên đường là những rẫy mà người dân canh tác với đủ loại cây trái, nhiều nhất là xoài.

Trong đó, có những cây xoài cổ thụ với tuổi thọ lên đến cả trăm năm, thân cây to đến 2-3 người ôm không xuể. Bạn có thể lựa chọn điểm nghỉ chân đầu tiên ở chùa Phật Lộ Thiên, sau đó tiếp tục hành trình với 2/3 quãng đường đầy thử thách phía trước.

Đường leo núi Ma Thiên Lãnh lúc này sẽ trở nên khó khăn hơn, không còn các bậc tam cấp, thay vào đó là con đường mòn nhỏ, cây cối phủ um tùm, xung quanh là tiếng chim kêu, vượn hú. Trong quá trình leo núi, bạn được nghe người dẫn đường kể lại những câu chuyện được truyền tụng lại từ thời xa xưa. Như những câu chuyện kể về chùa Phật Lộ Thiên, sư ông Bác, những người tu khổ hạnh trên núi và cả những nàng tiên.

Để đến đỉnh núi Ma Thiên Lãnh, bạn sẽ phải đi xuyên qua một hang động tối. Nơi đây còn lưu lại nhiều bài thơ được viết lên vách đá, bên trong còn có một số vật dụng tương truyền là của những người từng đến ẩn cư, thiền định. Băng qua hang động này, sẽ đến được đỉnh núi Ma Thiên Lãnh.

Một số lưu ý cần thiết khi leo núi Ma Thiên Lãnh:

🔹 Lựa chọn trang phục bằng vải thoáng mát, thoải mái nhất để dễ dàng di chuyển, thấm hút mồ hôi.

🔹 Đối với các bạn mặc đồ ngắn nên sử dụng thêm thuốc chống muỗi vì muỗi rừng rất nhiều, cắn rất đau.

🔹 Giày nhẹ, ôm chân, nên mang giày tốt để khỏi bị đau chân.

🔹 Các vật dụng cần mang: đèn pin, dao bấm, nước uống (1.5l/người), thức ăn gọn nhẹ.

🔹 Và một cái quan trọng là hiện nay rác ở Ma Thiên Lãnh đã có nhiều, chính vì vậy hãy nhớ đừng để gì lại ngoài dấu chân của bạn.

Hòn Sơn là xã Lại Sơn thuộc huyện đảo Kiên Hải (tỉnh Kiên Giang) chỉ có khoảng 11,7km2 nhưng có rừng núi, biển cả rất đẹp. Là điểm đến hoang dã hấp dẫn để du khách khám phá và nghỉ dưỡng. Vào những ngày cuối tuần, du khách khắp nơi đến tham quan khám phá Hòn Sơn.

Hòn Sơn còn có tên gọi khác là Hòn Rái hay Hòn Sơn Rái. Theo truyền thuyết, tên gọi Hòn Rái là xưa kia nơi đây có nhiều rái cá sinh sống. Một truyền thuyết khác cho rằng có tên Hòn Rái do xa xưa Hòn Sơn có nhiều cây dầu rái, loại cây cho nhựa để trét thuyền và quét lên vỏ thuyền chống nước biển ăn mòn. Còn ngày nay, được gọi là Hòn Sơn vì nơi đây là hòn đảo giữa biển khơi với 7 đỉnh núi trên đó.

Hòn Sơn cách TP Rạch Giá khoảng 65km về phía Tây, đi tàu cao tốc khoảng 1 giờ 30 phút. Đây là điểm du lịch mới và hấp dẫn của tỉnh Kiên Giang. Mặc dù Hòn Sơn từ lâu là một thắng cảnh đẹp, sơn hải hữu tình nhưng do đảo xa xôi không có điện nên một thời gian dài không phát triển. Mãi đến tháng 9 năm 2015, Tổng Công ty Điện lực miền Nam chính thức khởi công Dự án cấp điện lưới quốc gia cho xã đảo Lại Sơn. Đến tháng 11-2016, Công ty Điện lực Kiên Giang đã chính thức đóng điện hoàn thành Dự án cấp điện lưới quốc gia cho xã đảo Lại Sơn. Từ đó, Hòn Sơn nhanh chóng thay da đổi thịt. Người dân Hòn Sơn đầu tư khách sạn, nhà nghỉ, quán ăn… phục vụ du khách. Các hãng tàu cao tốc như Super Dong, Ngọc Thành, Express… đua nhau vận chuyển phục vụ du khách đến Hòn Sơn.

Bây giờ, du khách dễ dàng đến Hòn Sơn khám phá vùng 7 núi huyền bí trên đảo hay chạy quanh cung đường dọc biển rất đẹp để thưởng ngoạn nắng gió biển… Thiên nhiên Hòn Sơn vẫn còn nét hoang sơ của núi rừng và biển cả. Người dân Hòn Sơn thật tình và mến khách. Du khách đến Hòn Sơn bằng tàu cao tốc với giá 140.000 đồng/lượt ( Rạch Giá-Hòn Sơn), giá nhà nghỉ 200-250.000 đồng/phòng/giường đôi, khách sạn 300-350.000 đồng/phòng/giường đôi. Du khách muốn khám phá núi rừng, biển Hòn Sơn thì thuê mướn xe gắn máy hoặc xe điện. Ở đây, có rất nhiều xe gắn máy cho thuê, với giá 200.000 đồng/2 ngày, bao cả xăng. Vì phương tiện di chuyển ở Hòn Sơn chính yếu là xe gắn máy. Điều ngạc nhiên của du khách lần đầu đến Hòn Sơn là khi thuê xe gắn máy đều được chủ dặn kỹ là đậu xe nơi đâu đều không khóa lại (xe không bao giờ mất) nhớ lấy chìa khóa và cài nón bảo hiểm khóa lại ( có thể trộm lấy nón bảo hiểm, lấy chìa khóa) chứ không lấy xe. Ở trên đảo 2 ngày, nhiều xe gắn máy xuôi ngược trên đảo nhưng chưa bao giờ gặp cảnh sát giao thông.

Cư dân trên đảo chưa đầy 10.000 người, sinh sống lâu đời bằng nghề khai thác thủy sản, sản xuất nước mắm, dịch vụ mua bán và chế biến hải sản. Nghề sản xuất nước mắm ở đảo rất nổi tiếng, với tên gọi chung là “nước mắm hòn” như đã từng ngợi ca “ Gặp cơm Ba Thắc thơm ngon. Chan nước mắm Hòn ăn chẳng muốn thôi.” Hiện nay, Hòn Sơn có 4 làng chài (bãi Thiên Tuế, Bãi Nhà (trung tâm hành chính của đảo), Bãi Bấc, Bãi Giếng). Du khách có thể tham quan 4 làng chài và thưởng thức hải sản rất ngon. Ngư dân Hòn Sơn thường đi đánh bắt cá, tôm, mực… từ chiều hôm trước. Đến khoảng 8-9 giờ sáng hôm sau, tàu cặp bến mang cá, tôm, mực về… Du khách muốn trải nghiệm gỡ lưới bắt cá, bắt mực, ghẹ… thì cùng ngư dân thực hiện. Du khách cần ăn hải sản, ngư dân sẵn lòng luộc, hấp, nướng,… phục vụ. Hải sản nơi đây tươi ngon nhưng giá cả phải chăng so với các miền biển khác (ghẹ 250-300.000 đồng/kg, mực nang 160-180.000 đồng/kg, cá mú 200-250.000 đồng/kg, mực ống 180-200.000 đồng/kg, cá bóp 160-180.000 đồng/kg, tôm 200-250.000 đồng/kg…). Du khách muốn trải nghiệm câu cá, câu mực, lặn ngắm san hô… có sẵn dịch vụ du thuyền đưa ra biển khơi với giá 100.000 đồng/khách.

Hòn Sơn có cung đường biển quanh đảo uốn lượn rất đẹp để du khách khám phá. Không ít du khách thích thú đến Bãi Xếp để khám phá cây dừa nằm. Nơi đây, có vườn dừa rất đẹp nhô ra biển. Đặc biệt, có một cây dừa nắm tựa vào tảng đá to vươn ra biển trông rất đẹp. Du khách thích thú được ngồi, nằm trên cây dừa nằm để chụp những bức ảnh lưu niệm. Đây cũng là ấn tượng Hòn Sơn. Cách Bãi Xếp không xa là Bãi Bàng là bãi tắm đẹp nhất Hòn Sơn. Bãi Bàng biển xanh ngát, cát trắng, nắng quanh năm, du khách sẽ thích thú ngâm mình, lặn biển… Chiều xuống, du khách đến Bãi Bàng tắm biển đông đúc.

Khi trải nghiệm biển thỏa thích thì du khách có thể chinh phục đỉnh Ma Thiên Lãnh. Đây là ngọn núi cao nhất trong 7 ngọn núi ở Hòn Sơn. Ma Thiên Lãnh cao 450 mét so với mặt nước biển nhưng từ chân núi lên đến đỉnh phải hơn 3km, đường đi rất hiểm trở, leo dốc và đi qua các khe núi, mất khoảng 2 giờ mới đến đỉnh. Nhiều du khách trẻ rất thích thú được khám phá chinh phục Ma Thiên Lãnh. Dù gian nan leo trèo vượt qua núi cao nhưng nhiều du khách cho rằng “không uổng công”. Bởi theo các du khách trẻ được đến tận Ma Thiên Lãnh như là một chiến công chinh phục đỉnh núi cao nhất Hòn Sơn, nơi đó như “bồng lai tiên cảnh”, mây trời hòa quyện vào núi rừng. Từ Ma Thiên Lãnh ngắm trời biển nước Hòn Sơn tuyệt đẹp khó có nơi nào sánh bằng.

Hòn Sơn đang là điểm đến khám phá hấp dẫn bởi vẻ đẹp hoang sơ của núi rừng và biển cả. Có trang du lịch cho rằng “Hòn Sơn-điểm đến nhất định phải tới một lần trong đời”. Giờ đây, du lịch Hòn Sơn đã trở thành điểm du lịch nổi tiếng, du khách chỉ cần vào “Du lịch Hòn Sơn” trên Google sẽ có nhiều thông tin và hình ảnh thú vị. Du khách đến Hòn Sơn sẽ cảm nhận được nhiều ấn tượng khó quên mà thiên nhiên đã ban tặng cho chúng ta.

Huỳnh Biển

Báo Cần Thơ