Trại Phú Hải là một trong những nhà tù thuộc hệ thống biệt giam do Pháp lập nên. Từ thời Pháp đến Mỹ – Ngụy, nơi đây từng giam cầm nhiều cán bộ lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Do vậy, trại Phú Hải được xem là cái nôi trui rèn, trưởng thành về lí luận chính trị, văn hóa cho nhiều đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước ta.

TRẠI TÙ CỔ NHẤT

Trại Phú Hải nằm ở trung tâm thị trấn Côn Đảo, trên đường Lê Văn Việt, cách bờ biển 50m. Đây là trại giam cổ nhất, được Pháp lập từ năm 1862 và xây dựng kiên cố từ năm 1889 đến năm 1896 thì hoàn chỉnh. Thời Pháp trại có tên là Bange 1. Sau đó được đổi thành Lao 2, trại 2 và trại Phú Hải sau Hiệp định Paris năm 1973. Trại rộng hơn 12.000m² với 10 phòng giam tập thể, trong đó có 1 phòng tử hình, 20 hầm đá biệt giam, 2 hầm xay lúa đồng thời là phòng trừng giới và 1 khu đập đá. Trong khuôn viên trại có đầy đủ các công trình phục vụ đời sống tinh thần cho tù nhân như: câu lạc bộ, nhà bếp, nhà ăn, nhà hớt tóc, giếng nước, nhà kho, văn phòng, giảng đường, bệnh xá, nhà thờ. Tuy nhiên, tất cả đều được dựng lên để đối phó với các đoàn giám sát về nhân quyền của quốc tế và đánh lừa dư luận.

Trại Phú Hải giam giữ chủ yếu tù chính trị. Thời kháng chiến chống Pháp, dãy khám bên trái (6 – 7 – 8 – 9 – 10) được sử dụng làm khu biệt lập từ tháng 3/1951 để giam giữ các “phần tử nguy hiểm”. Khu vực này trở thành cơ quan lãnh đạo của liên đoàn tù nhân và đảo ủy từ năm 1951 đến năm 1952. Theo quy chế, tù chính trị không phải lao động khổ sai. Bên cạnh đó, với ưu thế nằm kề trại Phú Thọ, cũng là nơi giam giữ tù chính trị, các chiến sĩ cộng sản đã liên hệ và phối hợp mật thiết trong sinh hoạt và đấu tranh. Nhờ đó, những người cộng sản đã sớm tổ chức việc học tập lý luận và văn hóa một cách bài bản, cho các đối tượng có trình độ khác nhau, từ “Cộng Sản sơ giản” đến sơ cấp, trung cấp và cao cấp về lý luận Mác – Lênin. Nhiều đồng chí lãnh đạo của Đảng và Nhà nước ta đã trưởng thành về lý luận tại các lớp học ở đây. Tù chính trị bị giam cầm tại đây đã tổ chức nhiều cuộc đấu tranh từ thấp đến cao, từ chống ký kiến nghị phản động, đến chống chào cờ và chống toàn bộ nội quy nhà tù.

DẤU ẤN NHỮNG NGƯỜI TÙ LỮNG LẪY

Qua các giai đoạn, nhiều sĩ phu yêu nước như: Huỳnh Thúc Kháng, Phan Chu Trinh… cho đến những nhà cách mạng nổi tiếng như: Chủ tịch Tôn Đức Thắng, Tổng Bí thư Lê Duẩn, Lê Đức Thọ, Phạm Hùng, Nguyễn An Ninh… từng bị giam giữ nơi đây. Đến thăm Trại Phú Hải hôm nay, khí phách quật cường của các chí sĩ yêu nước cách mạng vẫn còn mãi vang vọng.

Khu đập đá khổ sai, nơi chí sĩ yêu nước Phan Chu Trinh cảm tác nên bài “Đập đá Côn Lôn”: Làm trai đứng giữa đất Côn Lôn/Lừng lẫy làm cho lở núi non…/Những kẻ vá trời khi lỡ bước/Gian nan chi kể sự con con.

Nếu khu đập đá khổ sai in khí phách hiên ngang giữa gông cùm lao tù thì hầm xay lúa rạng danh tên tuổi người chiến sĩ cách mạng kiên trung – Tôn Đức Thắng. Để đày đọa người tù, thực dân Pháp bắt lao động khổ sai trong hầm xay lúa nhưng hầm được xây kín. Đa phần tù nhân lao động trong hầm đều chết vì các bệnh liên quan đến đường hô hấp hoặc bị đánh đập do không hoàn thành phần việc. Biết đồng chí Tôn Đức Thắng là một thợ sửa máy lành nghề, chúng đưa đến làm việc tại Sở Lưới chuyên sửa canô. Năm 1945, chiếc canô do bác Tôn sửa mang tên Giải Phóng được chính Bác cầm lái đưa một số đồng chí trong Ban lãnh đạo cách mạng trở về đất liền.

Hay câu chuyện vượt ngục ngay tại phòng giam số 3 cũng để lại tiếng vang lớn, đánh dấu cuộc vượt ngục đầu tiên trong lịch sử nhà tù Côn Đảo. Phòng giam số 3 là phòng giam tù tử hình được canh gác nghiêm ngặt. Để thực hiện vượt ngục, đồng chí Lê Văn Việt, Trung đội trưởng 5F100 biệt động Sài Gòn – Gia Định cùng 2 bạn tử tù là đồng chí Lê Hồng Tư và Phạm Văn Dẫu gồng gánh nhau lên trổ mái nhà, quan sát hành động của cai ngục. Biết mỗi ngày có từ 5 đến 10 phút không có người canh gác do cai ngục đổi ca, các đồng chí đã tranh thủ chớp lấy thời cơ này để vượt ngục vào đêm 12/10/1966. Vượt ngục thành công, các đồng chí tìm nơi ẩn náu chờ lúc thuận tiện để về đất liền tiếp tục hoạt động cách mạng. Tuy nhiên, trong quá trình ẩn nấp, 3 đồng chí lần lượt bị địch phát hiện bắt lại đánh đập, tra tấn dã man rồi hi sinh. Sau cuộc vượt ngục này, bọn cai tù phải cho giăng dây thép gai tất cả phòng giam tại Trại Phú Hải.

Bài, ảnh: ĐAN CHÂU
Báo Bà Rịa – Vũng Tàu

Di tích trại Phú Sơn còn được biết đến qua các tên gọi khác, như Banh 2, Lao 2, Trại Nhân Vị, Trại 3. Banh II, do thực dân Pháp xây dựng năm 1908 hoàn thành năm 1916. Sang thời Mỹ ngụy đổi tên là lao 2, trại Nhân Vị, Sau đó gọi là trại 3.

Sau hiệp định Paris năm 1973 gọi là trại Phú Sơn. Diện tích 13.228m2 gồm 13 phòng giam lớn và 14 xà lim. Ngòai ra còn có các công trình phụ như: Phòng y tế, nhà ăn, nhà bếp, câu lạc bộ, phòng hớt tóc, văn phòng giám thị và sân vườn…

Banh II xây dựng đồ sộ và kiên cố hơn, có lối đi bên trên để trật tự cai ngục đi kiểm tra người tù. Một lần vào đêm khuya tù nhân đã tìm cách vật tên cai ngục xuống chết tại chỗ, từ đó địch khiếp sợ không sử dụng lối đi này nữa.

Trái với yêu cầu cấp bách của Banh I là phải đấu tranh chống chế độ khổ sai giết tù thì yêu cầu cấp bách của Banh II là đòan kết các xu hướng chính trị, đấu tranh đòi cải thiện đời sống, thực hiện chế độ tù chính trị, bảo vệ sinh mạng cán bộ. Nơi đây, các đồng chí đã tổ chức học tập văn hóa, lý luận, đào tạo và rèn luyện cán bộ, nhiều đồng chí cán bộ cốt cán của Đảng và Nhà nước ta đã trưởng thành như: đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng, Hòang Quốc Việt, Lê Thanh Nghị, Hà Huy Giáp…

Khu xà lim cũng được bố trí tinh vi hơn, nằm khuất sau bức tường dày, nếu không quan sát kỹ thì khó phát hiện được. Tù nhân bị cấm cố ở đây bị ghẻ lở đầy người, mỏi mòn đi vì thiếu ánh sáng, khí trời và dinh dưỡng. Thêm vào đó là chế độ ăn uống tồi tệ, nhiều người bị kiết lỵ nặng rồi chết. Khu xà lim mà Thực dân Pháp còn gọi là “Vườn ươm cây cộng sản”, vì nhiều đảng phái khác đã bị đưa ra và giam chung với tù chính trị để gây mâu thuẫn, nhưng với tài cảm hóa của Đảng cộng sản Việt Nam, cuối cùng họ đã trở thành cộng sản. Nơi đây đã từng giam giữ, cấm cố đồng chí Lê Hồng Phong, Nhà yêu nước Nguyễn An Ninh… Dưới chế độ khắc nghiệt của nhà tù, ngày 06/9/1942, căn bệnh kiết lỵ và những trận tra tấn của địch, đồng chí Lê Hồng Phong đã trút hơi thở cuối cùng tại Xà lim số 05.

Giai đọan 1951-1953, Banh II là nơi giam giữ các đòan tù binh từ miền Bắc và miền Trung đưa ra. Phương án võ trang giải thóat tù nhân đã hình thành từ đây, đẫn đến cuộc võ trang vượt Đảo tại Bến Đầm ngày 12/12/1952 của 198 tù binh.

Năm 1964, nơi lực lượng xung kích mở đầu cuộc đấu tranh mang tên “Mùa thu đồng khởi” (tháng 7/1970). Đây là cuộc đồng khởi chống khổ sai và chống chào cờ của hơn 4000 tù chính trị trên tòan đảo.

Mùa xuân năm 1935, tại sân Banh II, đồng chí Phạm Văn Đồng, Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Kim Cương cùng một số đồng chí khác đã tổ chức diễn thành công vở kịch Napoleon. Gác ngục Pháp vào xem rất đông, Các vở kịch không chỉ thành công trong lĩnh vực nghệ thuật mà còn thắng lợi về mặt ngọai giao. Nhiều gác ngục Pháp tỏ thái độ kính nể những người tù cộng sản có văn hóa, có nhân cách và hiểu biết sâu rộng. Từ đó họ ít đánh tù và xưng hô bớt thô tục hơn.

Banh II được xem như một bề dày lịch sử sau Banh I, là nơi ghi dấu ấn của bao thế hệ tù chính trị.

Di tích trại Phú Sơn đã được, Bộ Văn Hóa – Thông Tin đã ra quyết định số 54-VHQĐ Đặc cách công nhận Khu di tích đặc biệt quan trọng của Quốc gia ngày 29/4/1979. Ngày 10/5/2012 Thủ Tướng chính phủ ra quyết định 548/ QĐTTg công nhận là Di tích Đặc biệt Quốc gia.

Hầm xay lúa nằm bên trong Trại Phú Hải – là trại giam cổ nhất, được Pháp lập từ năm 1862 và xây dựng kiên cố từ năm 1889 đến năm 1896 thì hoàn chỉnh. Trại rộng hơn 12.000m² với 10 phòng giam tập thể, trong đó có 1 phòng tử hình, 20 hầm đá biệt giam, 2 hầm xay lúa đồng thời là phòng trừng giới và 1 khu đập đá.

Hầm xay lúa Côn Đảo

Bọn Chúa ngục Côn Đảo gọi Hầm xay lúa là khu “Trừng giới”, bởi vì trong Hầm xay lúa, ngoài việc bị bắt lao động khổ sai, phải xay lúa bằng chiếc cối xay to được làm bằng chiếc thùng tô-nô đựng rượu vang, người tù còn phải chịu nhiều cực hình thân xác, những tù nhân nào bị đưa vào đây thì chỉ đôi ba tháng là kiệt sức, toét mắt và mang bệnh lao phổi. Bởi vậy, Hầm xay lúa còn được mệnh danh là “nhà tù trong nhà tù, địa ngục trong địa ngục”. Ngoài ra, trong Hầm xay lúa còn có nạn áp bức của “cặp rằng”. Đó là những tay dao búa, lưu manh được cai ngục giao cho điều hành công việc trong tù, nhưng chủ yếu là hành hạ tù nhân “dùng tù trị tù”.

Cưỡng bức khổ sai ở hầm xay lúa là hình thức cuối cùng trong danh mục các biện pháp trấn áp ghi trong quy chế nhà tù Côn Đảo. Hầm tối om với 5 cối xay làm bằng vỏ thùng tôn cũ, trong nện đất sét. Phải 6 người tù mới quay nổi cái cối và dưới chân còn mang một quả tạ. Cứ hai người xiềng làm một, tù nhân phải làm quần quật từ 6h sáng đến 5h chiều dưới đòn roi liên tục của các cặp rằng quất vào lưng trần mỗi khi chậm trễ.

Khu đập đá khổ sai, nơi chí sĩ yêu nước Phan Chu Trinh cảm tác nên bài “Đập đá Côn Lôn”: Làm trai đứng giữa đất Côn Lôn/Lừng lẫy làm cho lở núi non…/Những kẻ vá trời khi lỡ bước/Gian nan chi kể sự con con.

Nếu khu đập đá khổ sai in khí phách hiên ngang giữa gông cùm lao tù thì hầm xay lúa rạng danh tên tuổi người chiến sĩ cách mạng kiên trung – Tôn Đức Thắng. Để đày đọa người tù, thực dân Pháp bắt lao động khổ sai trong hầm xay lúa nhưng hầm được xây kín. Đa phần tù nhân lao động trong hầm đều chết vì các bệnh liên quan đến đường hô hấp hoặc bị đánh đập do không hoàn thành phần việc. Biết đồng chí Tôn Đức Thắng là một thợ sửa máy lành nghề, chúng đưa đến làm việc tại Sở Lưới chuyên sửa canô. Năm 1945, chiếc canô do bác Tôn sửa mang tên Giải Phóng được chính Bác cầm lái đưa một số đồng chí trong Ban lãnh đạo cách mạng trở về đất liền.

Bác Tôn – Người tù hầm xay lúa

Đầu năm 1932, Chi bộ Đảng Cộng sản Banh I đã được thành lập ở Khám Chỉ Tồn. Đồng chí Nguyễn Hới (nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương lâm thời, Bí thư Tỉnh ủy Nam Định) được cử làm Bí thư Chi bộ; đồng chí Tôn Đức Thắng tham gia Chi ủy và được phân công phụ trách Hội những người tù đỏ, đồng thời có nhiệm vụ thiết lập đường dây liên lạc với Chi bộ Banh II (tù chính trị) và liên lạc với cả đất liền. Mọi vấn đề đang được vận hành trơn tru, các mối liên lạc đã được thiết lập và hoạt động đều đặn, thì đến cuối tháng 12-1932, một mối liên lạc trong tù do đồng chí Tôn Đức Thắng phụ trách bị địch phát hiện. Ngay lập tức, tên chúa ngụ Bu-vi-e “Mặt lợn” ra lệnh phạt giam đồng chí Tôn Đức Thắng vào Hầm xay lúa – nơi hành hạ dã man đối với các tù nhân.

Chuyện rất bình thường – Nhưng hào quang chói sáng – Lòng cao thượng – đức độ con người – Anh hai Thắng – cảm hóa hồi sinh – Những người tù hung bạo trong hầm xay lúa – Không có tấm lòng yêu quê hương đất nước – Sẽ không có tấm lòng chung thuỷ sáng trong – Trời biển Côn Lôn mênh mông – Giam cầm chí lớn trên đảo nhỏ – Thời gian nung cháy quả tim đỏ – Một sáng mùa thu Hồng – Hoan hô Cách mạng thành công – (Chiếc hôn vĩnh cữu – Hoài Tâm)

Câu chuyện về người tù ở Hầm xay lúa nơi Côn Đảo là một câu chuyện ly kỳ của cuộc đời hoạt động cách mạng của Bác Tôn. Nhà thơ Tố Hữu khi đi làm cách mạng, ông đã nhận ra rằng:

Đời cách mạng từ khi tôi đã hiểu

Dấn thân vô là phải chịu tù đày

Là gươm kề tận cổ súng kề tai

Là thân sống chỉ coi còn một nửa

Thời đất nước ta còn trong gông cùm nô lệ, nhân dân ta còn rên xiết dưới gót giày đô hộ, chấp nhận dấn thân vào con đường cách mạng là chấp nhận tù đày. Bác Hồ bị tù từ mùa thu năm 42 đến mùa thu năm 43 tại Quảng Tây (Trung Quốc), Tố Hữu 19 tuổi đã bị bắt. Trong nhà giam thực dân đầy ắp những vần thơ viết bằng máu.

Người tù cộng sản Hoàng Văn Thụ khi rơi vào cảnh lao tù đã viết những lời thơ khẳng khái:

Thân dẫu lao tù lâm cảnh hiểm

Chí còn theo dõi buổi tung hoành

Phục thù chí lớn không hề nản

Ngọc nát còn hơn giữ ngói lành

Khi bước trên con đường cách mạng, với những nỗ lực hoạt động không mệt mỏi để đấu tranh cho độc lập tự do của dân tộc, người cộng sản Tôn Đức Thắng biết trước thế nào cũng có ngày mình rơi vào cảnh “bốn tường vôi khắc khổ, đây sàn lim manh ván ghép sầm u”. Và ngày 3-7-1930 đã mở ra một chặng đường gian lao gập ghềnh khúc khuỷu nhất trên con đường cách mạng của Bác.

Cái thời hạn 20 năm tù khổ sai quả là thật chẳng dễ dàng gì khi nghe tòa tuyên án. Và lại bị đày ra Côn Đảo – nơi nổi tiếng là chốn địa ngục tại trần gian – thì quả là điều khủng khiếp. Đó là một trường học Cách mạng lớn thực sự cho người chiến sĩ trải nghiệm bao phong ba bão táp. Đó là nơi trui rèn trong lửa đỏ, lửa thử vàng, gian nan thử sức. Nhưng với một số người, đó cũng là nơi để họ sống những tháng ngày tuyệt vọng nhất, bi quan nhất, thậm chí vội vã rời khỏi ngọn cờ tranh đấu, tham sinh uý tử mà yếu hèn chọn lựa lối sống quỳ, đánh mất chí khí của người cộng sản.

Côn Đảo thuộc quần đảo Côn Lôn, ở phía đông nam Nam bộ nước ta, cách đất liền khoảng 83 km. Nguyễn Ánh khi nhờ thế lực Pháp chống Tây Sơn đã lấy Côn Lôn làm món quà dâng cho Pháp. Mấy chục năm sau, khi đã xâm chiếm toàn nước ta, bọn Pháp đã tìm một nơi hẻo lánh, xa cách đất liền làm nơi giam giữ những người Việt Nam yêu nước, chống lại chúng. Và chúng đã chọn Côn Đảo.

Ở đây, chúng xây ba khu vực lớn (gọi là Banh 1, Banh 2 và Banh 3). Banh 1 giam tù thường, Banh 2 giam tù chính trị. Tù đông, chúng xây thêm Banh 3. Ngoài ra, chúng cũng dùng những nơi khác để giam – thực ra là để hành hạ trừng phạt tù nhân như sở tải (làm vệ sinh), sở lưới (lấy hải sản), sở chuồng bò (lấy củi). Tù thường phạm là những giang hồ tứ chiếng, đầu trộm đuôi cướp, đầu bò đầu bướu… mang án cướp của giết người ngang ngạnh bất trị. Vào đây chúng đấu đá nhau để tranh chức anh chị (giống như kiểu “đại bàng”), ức hiếp tù nhân khác và trở thành một thế lực đen bên cạnh bọn cai ngục mất hết tính người. Bác Tôn khi bị đày ra Côn Đảo đã bị làm lệch án để giam giữ Bác chung với tù thường phạm. Một mặt để cách ly Bác với các đồng chí tù chính trị; mặt khác thâm độc hơn, bọn thực dân muốn mượn tay những người tên tù hung hãn, chuyên đâm thuê chém mướn để trừng trị Bác.

Dưới thời tên chúa ngục khát máu Buvie (Bouvier 1927-1934), nhà ngục Côn Đảo như một lò sát sinh lớn. Thật đáng sợ cho một nơi giam giữ con người mà như cầm tù những con vật, những đòn roi tan da nát thịt, những cực hình dã man tàn bạo còn nặng nề hơn thời Trung cổ… đều được điểm danh và xuất hiện thường xuyên phổ biến nơi nhà tù khổ sai đẫm máu ấy. Tháng 11 năm 1930, một trận bão lớn ập đến làm sập trại giam Sở Lưới làm 75 người tù thiệt mạng; rồi sau đó hàng mấy tháng trời, tù nhân sống cảnh “màn trời chiếu đất”, ngày phơi nắng, đêm phơi sương cùng những trận mưa bất thường ập đến, tù nhân suy kiệt rồi qua đời. Chỉ trong năm đó, nhà tù Côn Đảo thành nhà mồ cho 311 người, tỷ lệ chết là 15,6 % – cao nhất trong các nhà tù ở Đông Dương.

Cảnh ốm đau thật khốn cùng vì vẫn phải đi làm khổ sai. Báo bệnh thì bị phán là giả đò thế là thêm nhừ đòn. Tù nhân ở sở chuồng bò phải đi vào rừng leo dốc, mỗi người mỗi ngày một thước khối củi; hoặc ở sở lưới, họ phải ngâm mình suốt đêm dưới biển để mò san hô, bắt đồi mồi, bắt vích (giống rùa biển). Tù nhân vừa chết bệnh, vừa tự tử hoặc bị ức chế trở nên điên loạn; có khi giết chóc lẫn nhau. Đối với tù thường phạm, nếu “có công” giết được tù chính trị, chúng còn chóng được tha.

Và khủng khiếp và tàn khốc nhất là tù nhân – thường vào hạng “bất trị” – được đưa xuống hầm xay lúa. Hầm dài và rộng khoảng 150m2, tường đá dày xây kín ba mặt, có 5,6 cối xay lúa nặng làm bằng thùng tônô đựng rượu vang, loại 150 lít cưa ra – khoảng 5, 6 người kéo mới quay nổi một cối. Từ 5 giờ sáng đến 17 giờ chiều tù nhân phải lao động khổ sai trong một căn hầm chật chội, ầm ĩ, oi bức, ngột ngạt và đầy bụi bẩn. Cả ngày ở đây, đứng cách nhau 1 mét không nhìn rõ mặt vì bụi cám, trấu, hơi người hừng hực nóng. Quạt gió thổi ù ù, cối xay quay ầm ầm, tiếng xích sắt loảng xoảng lê dưới chân tù, tiếng thớt cối nặng nhọc nghiến vào nhau chen lẫn tiếng roi quật đen đét lên những tấm lưng trần cùng những tiếng rít chửi độc địa của bọn “cặp rằng” lưu manh làm nên một thứ tạp âm rùng rợn. Chỉ cần 15 phút đủ để ra ngoài khạc đầy đờm đen. Còn ở lâu cỡ năm, bảy bữa là đau mắt, đau tim, đau gan, ho lao, kiết lỵ… Làm nặng, ăn khổ, ốm không thuốc men, rồi đâm chém nhau thế là cầm chắc cái chết thê thảm. Tù nhân ở hầm xay lúa dao động từ 5, 6 chục đến hơn 100 người, mỗi ngày họ phải xay khoảng 35 bao mỗi bao tám, chín chục kí lô.

Bọn thực dân áp dụng chiêu thức dùng tù trị tù, nên tù nhân trực tiếp điều hành ở đây được gọi là Cặp rằng: Trong hầm có một cặp rằng chính và bốn cặp rằng phụ. Bọn này tập hợp hàng chục tên lưu manh đàn em để phục dịch cho chúng. Chúng ỷ thế lập ra vai vế, ban bệ ức hiếp tù nhân khác để ăn trên ngồi trốc, đè đầu cỡi cổ bạn tù. Chúng dùng tiền đút lót để được làm cặp rằng hòng lánh nặng tìm nhẹ. Nhưng chẳng bao lâu, có khi là một tháng, nhiều hơn cũng chỉ là sáu tháng, chúng bị tù nhân nổi loạn làm liều giết đi. Có khi bằng dùi đục sửa cối, có khi bằng kim khâu bao gạo, có khi dao búa mang lén vào hầm…

Bác Tôn của chúng ta đã có mặt ở đó. Trong hầm xay lúa tàn khốc đó, làm ngay cái “chức” cặp rằng đáng sợ đó (ngay khi cặp rằng Bảy Tốt vừa bị hai tên đàn em đập bể đầu) để làm mồi nhử cho bọn tù hung hãn liều mạng. Và điều kỳ diệu đã xảy ra. Cái âm mưu đẩy Bác Tôn vào chỗ chết của bọn cai ngục nói riêng và bọn thực dân Pháp nói chung đã bị phá sản. Bằng sự chân tình, thân ái, sự cởi mở hòa đồng, sự khoan dung độ lượng cùng cái chất hào sảng rất Nam bộ; đặc biệt là cái ý thức giác ngộ quần chúng bằng chính tư tưởng chính trị của mình, người cặp rằng hầm xay lúa Tôn Đức Thắng đã cảm hóa sâu sắc, đã hoàn toàn thuyết phục tù nhân. Người cặp rằng đó rất hiền hòa, sẵn sàng xốc vai vào làm với tất cả mọi người, phân công lao động hợp lý cho tù nhân đỡ đần nhau, người mạnh chăm sóc kẻ ốm đau, bệnh tật. Họ tích lũy lương thực, học chữ để viết thư thăm nhà…Và học bài học cuộc sống ngay trong cái chết.

Nhóm tù chính trị cộng sản trở thành hạt nhân đoàn kết toàn thể tù nhân, không phân biệt tù chính trị hay thường phạm. Họ tích cực giáo dục cảm hóa tù thường. Hội cứu tế tù nhân được tổ chức ngay trong hầm xay lúa. Những người ốm đau được săn sóc chu đáo. Buổi trưa khi bọn gác ngục đã về hết, hội tù tổ chức xúc gạo nấu ăn thêm để bảo đảm sức khỏe. Buổi tối tổ chức học văn hóa, nói chuyện truyền thống, giáo dục lòng yêu nước. Không khí đoàn kết học tập và giúp đỡ lẫn nhau dần thay thế cho thù hằn chia rẽ. Hầm xay lúa không còn là nỗi kinh hoàng mà “nơi hầm tối là nơi sáng nhất, nơi … nhìn ra sức mạnh Việt Nam” (Dương Hương Ly).

Như vậy trên 15 năm giam giữ Bác, kẻ thù ắt hẳn đang đắc ý chờ đợi nhà tù thực dân sẽ chứng minh đó là nơi bóp nghẹt sự sống, thủ tiêu ý chí, bào mòn nhân cách và sức chịu đựng của con người, không cho họ cái quyền được làm một con người bình thường. 15 năm có thể không phải là thời gian dài trong đời người nhưng với cuộc sống tù đày mà Nhất nhật tại tù thiên thu tại ngoại thì chắc chắn đó không phải là một thời gian ngắn. 15 năm đủ để một người cha ra tù ngỡ ngàng nhận ra những đứa trẻ đã trở thành người trưởng thành; đủ để cho bố mẹ của mình đã về với ông bà tổ tiên mà mồ đã xanh cỏ. Nhưng với Bác Tôn, 15 năm ngục tù đen tối đã làm bật sáng lên một nhân cách lớn, một con người đại nhân đại dũng.

Cải tạo chế độ Hầm xay lúa

Khoảng năm 1933, bọn gác dang phát hiện được đồng chí Tôn Đức Thắng liên hệ với tù chính trị Banh II và phạt giam đồng chí vào Hầm xay lúa. Hầm xay lúa vừa là một hình thức khổ sai để tận dụng lao động của tù nhân, vừa được cấu tạo một cách đặc biệt để đày đọa người tù và trớ thành một hình phạt khủng khiếp, địch gọi là “khu trừng giới” (quatier diciplinaire).

Trực tiếp điều hành trong Hầm xay lúa là một cặp rằng1 chính và 4 cặp rằng phụ do xếp banh chỉ định trong số tù lưu manh loại “anh chị”. Bọn này tập hợp hàng chục tên lưu manh đàn em để phục dịch cơm nước và đấm bóp cho chúng. Cả bọn cấu kết với nhau trút tất cả những công việc khổ sai nặng nhọc lên đầu những người tù khác.

Từ 5 giờ sáng tới 17 giờ chiều, Hầm xay lúa chật chội, ầm ĩ, bụi bặm, oi bức và ngột ngạt. Hơn 100 người tù bị xiềng xích, 200 bao thóc chất đống, 5 cối xay và 2 quạt gió đồ sộ chen chúc nhau trong một căn hầm rộng chừng 150 mét vuông. Quạt gió thổi ù ù, cối xay quay ầm ầm; tiếng xích sắt loảng xoảng lê dưới chân người tù, tiếng thớt cối nặng nhọc nghiến vào nhau chen lẫn tiếng roi quật đen đét lên những tấm lưng trần và những tiếng rít chửi độc địa của bầy cặp rằng lưu manh hòa thành một thứ âm thanh rùng rợn của Hầm xay lúa.

Khác với các sở tù khổ sai, bọn lưu manh trong Hầm xay lúa được toàn quyền hành hạ người tù, chúng hung dữ như một bày quỷ sứ. Bọn gác ngục chỉ đứng ngoài song sắt để chứng kiến lòng trung thành của đám tù tay sai đã được chúng kích động bản tính lưu manh. Bị áp bức đến cùng cực, tù nhân Hầm xay lúa trở nên hung bạo, thỉnh thoảng họ lại đập chết những tên cặp rằng hung ác.

Đồng chí Tôn Đức Thắng vào Hầm xay lúa được ít hôm thì cặp rằng Bảy Tốt bị hai người tù thường phạm đập vỡ sọ bằng một khúc gỗ lim, âm mưu dùng tay bọn tù lưu manh để sát hại đồng chí, xếp banh chỉ định ngay Tôn Đức Thắng làm cặp rằng chính. Hiểu được ý đồ thâm độc này, một số đồng chí cộng sản cùng bị đày ở Hầm xay lúa lúc ấy bàn với Tôn Đức Thắng nên nhân dịp này nắm quyền lực để cải tạo chế độ Hầm xay lúa.

Lần đầu tiên những công việc ở Hầm xay lúa được tổ chức lại. Tất cả mọi người đều làm việc. Những người yếu được bố trí vào kíp sàng gạo và đóng bao, người khỏe thì xay và khuân vác thóc. Kíp đứng cối nặng nhọc nhất được bố trí thêm người, thay nhau người làm người nghỉ. Thấy có một số tù nhân ngồi nghỉ, tên gác dang coi Hầm xay lúa chực xông vào đánh thì Tôn Đức Thắng ôn tồn bảo hắn: “Đủ gạo thì thôi, đánh đập có ích gì “Nói vậy nhưng chẳng bao giờ đủ gạo. Cặp rằng Tôn Đức Thắng không bắt tù xay nhiều thóc. Có lần tên xếp banh đích thân đến quở trách, đồng chí Tôn Đức Thắng đã trả lời hắn: “Tôi có thể chỉ huy cả một đội quân Lê dương2 nhưng tôi không thể điều khiển tù nhân xay lúa theo ý các ông được”.

Đồng chí Tôn Đức Thắng khi trước làm thợ máy trong Hải quân Pháp, năm 1919 đã từng kéo lá cờ cách mạng trên biển Hắc Hải bảo vệ nước Nga Xô Viết, bọn gác ngục Pháp đều biết tiếng, ngay cả đám tù lưu manh cũng phải kiêng nể. Những người tù thường phạm đã nhiều lần bị phạt Hầm xay lúa thì hết sức ngạc nhiên. Lần đầu tiên họ thấy một ông cặp rằng không hề đánh tù mà ôn tồn chỉ bảo cho từng người cách làm việc, cách cư xử với nhau. Bọn gác ngục Pháp thì rất hậm hực vì công việc đã không chạy mà tù nhân lại đoàn kết với nhau.

Nhóm cộng sản trong Hầm xay lúa tích cực giáo dục, cảm hóa tù thường. Hội cứu tế tù nhân được tổ chức trong Hầm xay lúa. Những người ốm đau được chăm sóc chu đáo. Hội tù tổ chức cạo gió xoa bóp cho nhau, san sẻ nỗi mệt nhọc trong ngày. Buổi trưa, khi bọn gác ngục về hết, Hội tù xúc gạo nấu cơm ăn thêm để bảo đảm sức khỏe. Buổi tối, Hội tù tổ chức học văn hóa, nói chuyện truyền thống, giáo dục lòng yêu nước cho tù thường. Không khí đoàn kết, học tập và giúp đỡ lẫn nhau dần dần thay thế cho sự thù hằn, chia rẽ. Nhiều người tù thường phạm rất ham học văn hóa. Anh Dừ, tù án lưu (relégué) chưa biết chữ nào, nhờ học mấy tháng ở Hầm xay lúa mà viết được thư về cho vợ làm cả nhà hết sức ngạc nhiên. Đến khi nhận được thư vợ gửi ra, anh cảm động đến phát khóc.

Nhiều người tù lưu manh cảm phục những người cộng sản mà bớt hung hãn hơn. Có người giác ngộ, sau về tham gia kháng chiến. Tình hình được cải thiện trong Hầm xay lúa làm bọn gác dang không vừa lòng. Tên xếp banh quyết định thay cặp rằng chính nhưng vẫn chỉ định Tôn Đức Thắng và Tô Hiệu làm cặp rằng phụ. Hết hạn phạt, Tôn Đức Thắng trở về Sở tẩy- Có tên gác dang ngạc nhiên hỏi: “Mêcanixiêng3 còn sống đấy hả? Tưởng chết rồi chứ?”

Nhiều cặp rằng Hầm xay lúa đã bị tù nhân đập chết trước khi mãn hạn phạt, nhưng bọn thực dân không thể hiểu được rằng những người cộng sản đang từng bước cải tạo “địa ngục trần gian” này.

Sưu Tầm

Banh I còn có các tên: Lao I, trại Cộng Hòa, trại 2, tên cuối cùng (tháng 11/1974) được gọi là trại Phú Hải, do Thực dân Pháp xây dựng từ những năm cuối thế kỷ 19.

Trại Phú Hải có diện tích: 12.015m2. Gồm 10 phòng giam tập thể; 1 phòng giam tù đặc biệt; 20 xà lim (hầm đá), Khu lao động khổ sai đập đá, Hầm xay lúa, vừa là nơi làm khổ sai (xay lúa) vừa là nơi đày ải nghiệt ngã đối với tù nhân, thời Mỹ -ngụy chuyển thành (bệnh xá). Ngòai ra còn có các công trình phụ như: Câu lạc bộ; phòng hớt tóc; nhà bếp; nhà ăn; giảng đường, nhà nguyện, phòng trật tự; nhà kho; văn phòng giám thị và sân vườn.

Có thể nói, các lớp tù nhân từ thuở Cần Vương, Văn Thân chống Pháp như: chí sỹ Ngô Đức Kế, Đặng Nguyên Cẩn, Lã Xuân Oai, Phan Chu Trinh,… đến nhiều chiến sỹ cách mạng Việt Nam như: đồng chí Tôn Đức Thắng, Phạm Hùng, Phạm Văn Đồng,…đến thế hệ sinh viên học sinh xuống đường chống Mỹ – Thiệu bị bắt đều trải qua những năm tháng lao. Đây là nơi Chi bộ cộng sản đầu tiên trong nhà tù Côn Đảo được ra đời cuối năm 1932, sau phát triển thành Đảo ủy Côn Đảo. Banh I cũng là nơi những người cộng sản mở các học văn hóa, lý luận, chính trị. Đặc biệt là khóa học Chủ nghĩa Mác- LêNin theo chương trình huấn luyện của Đại học Phương Đông do giáo sư Trần Văn Giàu phụ trách. Tại đây, một số tờ báo “Tiến lên”, “Ý kiến chung” được chuyển từ Banh II về năm 1935.

Khu đập đá: Chí sỹ yêu nước Phan Chu Trinh đã từng khổ sai ở đây và đã sáng tác bài thơ “Đập đá Côn Lôn” (được đưa vào văn học Việt Nam).

Năm 1957, Mỹ ngụy đã đưa 41 phụ nữ chống ly khai, tố cộng từ các nhà lao ở đất liền ra Côn Đảo. Đây là lớp nữ tù chính trị đầu tiên thời chống Mỹ ra nhà tù Côn Đảo.

Banh I là điển hình của chế độ khổ sai. Hầu như mỗi mảnh đất Côn Đảo đều khắc sâu nỗi cực nhọc và thấm máu của người tù. Trong sự đày đọa khốn cùng, những người cộng sản, những người yêu nước phải quyết định vận mệnh, chịu chết mỏi mòn hoặc là đấu tranh để sống trở về tiếp tục họat động cách mạng. Người tù phải chống lại cả một bộ máy từ chúa đảo đến nhiều gác ngục và tay sai…Điều đó, đòi hỏi người tù cộng sản phải được tổ chức thành đội ngũ chặt chẽ, hình thức đấu tranh thích hợp. Nơi đây còn là hiện thân của: “địa ngục trần gian” Côn Đảo.

Thời Mỹ – Ngụy, địch dùng mọi biện pháp từ dụ dỗ, đối xử tử tế đến những thủ đoạn để ép buộc tù chính trị ly khai Đảng Cộng sản…Năm 1957, đây là nơi khởi đầu cuộc đấu tranh chống ly khai Đảng cộng sản của tù chính trị câu lưu, ngọn cờ đầu của phong trào đấu tranh bảo vệ khí tiết của tù chính trị Côn Đảo.

Banh I đã trải qua 113 năm với bề dày lịch sử ngang tuổi nhà tù còn lưu lại nhiều dấu ấn anh hùng trong cuộc đấu tranh lâu dài và bất khuất của những người yêu nước cách mạng Việt Nam tại ngục tù Côn Đảo.

Di tích trại Phú Hải đã được, Bộ Văn Hóa – Thông Tin đã ra quyết định số 54-VHQĐ Đặc cách công nhận Khu di tích đặc biệt quan trọng của Quốc gia ngày 29/4/1979. Ngày 10/5/2012 Thủ Tướng chính phủ ra quyết định 548/ QĐTTg công nhận là Di tích Đặc biệt Quốc gia.

Năm 1928, Thực dân Pháp tiếp tục xây dựng Banh 3 với tổng diện tích: 12.7002, lần lượt gọi các tên: Banh III. Lao 3, Trại Bác Ái, Trại 1, Trại Phú Thọ.

Thời thực dân Pháp gồm 3 dãy trại giam, trong đó có 2 dãy phòng giam tập thể và 1 dãy biệt lập, 1 khu nhà bếp và 1 khu bệnh xá. Sau Cách mạng tháng 8/1945 trại giam này được chỉnh trang lại còn 2 dãy (mỗi dãy có 4 phòng).

Thời Mỹ ngụy xây thêm 2 phòng 9 và phòng 10 phía sau Bệnh xá. Đặc biệt, phòng 10, Mỹ – ngụy dùng làm khu biệt lập để bổ sung cho khu Chuồng Cọp, nên được ngăn ra 15 phòng biệt giam nhỏ, trên trần không có song sắt như Chuồng Cọp, chỉ đan bằng kẽm gai chằng chịt. Người tù bị giam vào đây đã đặt cho nó cái tên rất dí dỏm: “Biệt lập Chuồng Gà”. Ngòai ra còn có các công trình phụ: Nhà ăn, nhà kho, nhà bếp, văn phòng giám thị và sân vườn…

Thực dân Pháp sử dụng Banh III để giam giữ, cách ly những tù nhân mới bị đưa ra Đảo trước khi chuyển qua các Banh khác, nhằm để ngăn chặn tin tức từ đất liền đưa ra, sợ ảnh hưởng đến tù nhân cũ. Sau đó, Bagne III trở thành nơi giam giữ tù chính trị mà địch liệt vào hạng “Thành phần nguy hiểm “, “Bất trị” bị kết án về tội phá hoại và âm mưu phá rối trị an, tù vượt ngục nhiều lần…cũng bị đưa ra đây.

Giai đoạn năm 1939 – 1945 là nơi dùng để giam giữ những người bị bắt trước và sau Cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ (1940), trong đó có các đồng chí: Lê Duẩn, Lê Hồng Phong, Dương Bạch Mai…Các chuyến chuyển tù nhân từ Sơn La – Hỏa Lò bị đày ra đảo mùa hè 1944 cũng bị cấm cố ở đây, có nhiều đồng chí là lãnh đạo cấp ủy và xứ ủy Bắc Kỳ. Banh III là một trong những trại đày ải cầm cố khắc nghiệt, hàng ngàn tù chính trị bị đánh đập, đày ải đến chết trong thời kỳ thực dân Pháp khủng bố trắng sau khởi nghĩa Nam Kỳ.

Đồng chí Vũ Văn Hiếu người Bí thư đầu tiên Đặc khu mỏ Hòn Gai đã trút hơi thở cuối cùng trong phòng cấm cố. Phút lâm chung đồng chí đã trao tấm áo trên người mình khoác cho người bạn tù – đồng chí Lê Duẩn với lời trăn trối: “Ráng sống mà phục vụ cho cách mạng”. Liệt sỹ Vũ Văn Hiếu đã trở thành biểu tượng của người cộng sản: “Sống vì đảng – chết cũng không rời Đảng”, là nguồn cảm hứng cho nhà văn, nhà điêu khắc sáng tạo tượng đài trao áo qua tứ thơ: “Chết còn cởi áo cho nhau”.

Di tích trại Phú Thọ đã được, Bộ Văn Hóa – Thông Tin đã ra quyết định số 54-VHQĐ Đặc cách công nhận Khu di tích đặc biệt quan trọng của Quốc gia ngày 29/4/1979. Ngày 10/5/2012 Thủ Tướng chính phủ ra quyết định 548/ QĐTTg công nhận là Di tích Đặc biệt Quốc gia.