Di tích An Sơn Miếu (Miếu Bà Phi Yến)

An Sơn Miếu Côn Đảo, còn gọi là Miếu Bà Phi Yến, là một trong những địa điểm văn hóa tâm linh nổi tiếng trên đảo Côn Sơn. Ngôi miếu nằm cách trung tâm Côn Đảo khoảng 2 km về phía Tây Nam, gắn liền với truyền thuyết dân gian về bà Phi Yến, người được người dân địa phương tôn kính qua nhiều thế hệ.

Không chỉ là nơi thờ tự, An Sơn Miếu còn lưu giữ những câu chuyện về lịch sử, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cư dân Côn Đảo. Đặc biệt, truyền thuyết bà Phi Yến và hoàng tử Cải liên quan đến chúa Nguyễn Phúc Ánh, sau này là vua Gia Long, đến nay vẫn là chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu lịch sử quan tâm và thảo luận.

An Sơn Miếu Côn Đảo – Di tích văn hóa tâm linh nổi tiếng

An Sơn Miếu tọa lạc tại đường Hoàng Phi Yến, Khu 3, Đặc khu Côn Đảo, Thành phố Hồ Chí Minh. Trước đây, khu vực này thuộc thị trấn Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.

Ngôi miếu nằm dưới chân núi Thánh Giá, thuộc khu vực làng An Hải xưa, giữa không gian nhiều cây xanh và cảnh quan thanh bình. Từ trung tâm Côn Đảo, du khách có thể dễ dàng di chuyển đến đây bằng xe máy, taxi hoặc các phương tiện du lịch địa phương.

Theo tài liệu nghiên cứu của Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu, khuôn viên An Sơn Miếu có diện tích khoảng 4.200 m², với kiến trúc truyền thống gồm cổng miếu, sân, chính điện và các công trình phụ trợ. Ngôi miếu hiện nay được xây dựng lại vào năm 1958, trên địa điểm gắn với tín ngưỡng thờ Bà của người dân địa phương.

Cổng An Sơn Miếu có dòng chữ tên miếu nổi bật trên nền vàng. Bên trong là sân lát đá, các cây cổ thụ, tiểu cảnh và khu vực thờ tự được bố trí trang nghiêm.

Chính điện có những bàn thờ gắn với tín ngưỡng dân gian, trong đó có tượng bà Phi Yến, Quan Thế Âm Bồ Tát, Quan Đô đốc Ngọc Lân và hoàng tử Cải. Các nhân vật này xuất hiện trong truyền thuyết được lưu truyền tại Côn Đảo.

Ngày 18/4/2007, UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu ban hành Quyết định số 1442/QĐ-UBND công nhận An Sơn Miếu là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.

Bên cạnh giá trị kiến trúc, ngôi miếu còn phản ánh tín ngưỡng dân gian của cộng đồng cư dân miền biển, nơi người dân gửi gắm những ước nguyện về bình an, sức khỏe và cuộc sống thuận hòa.

Truyền thuyết bà Phi Yến và hoàng tử Cải

Theo câu chuyện dân gian được lưu truyền tại Côn Đảo, bà Phi Yến có tên là Lê Thị Răm, được kể là thứ phi của chúa Nguyễn Phúc Ánh.

Tương truyền, năm 1783, khi bị quân Tây Sơn truy đuổi, Nguyễn Ánh cùng gia đình và một số thuộc hạ đã đến Côn Đảo lánh nạn. Trong thời gian này, ông dự định tìm kiếm sự giúp đỡ của người Pháp nhằm khôi phục lực lượng chống lại quân Tây Sơn.

Bà Phi Yến được kể là đã can ngăn vì cho rằng cuộc chiến giữa các thế lực trong nước không nên dựa vào sự can thiệp của ngoại bang.

Không chấp nhận lời khuyên, Nguyễn Ánh nổi giận và ra lệnh giam bà tại một hang đá trên hòn Côn Lôn nhỏ, thường được liên hệ với Hòn Bà ngày nay.

Theo truyền thuyết, trong thời gian bị giam giữ, bà Phi Yến được một con vượn trắng và một con hổ đen, thường gọi là Vượn Bạch và Hắc Hổ, giúp đỡ thoát khỏi hang đá và trở về làng Cỏ Ống.

Câu chuyện còn nhắc đến hoàng tử Hội An, thường gọi là hoàng tử Cải, được kể là con của bà Phi Yến và Nguyễn Ánh.

Khi Nguyễn Ánh rời đảo, hoàng tử Cải khóc đòi mẹ. Theo lời kể dân gian, trong lúc tức giận, Nguyễn Ánh đã ném người con nhỏ xuống biển. Thi thể hoàng tử sau đó trôi dạt vào bãi biển Cỏ Ống và được người dân địa phương chôn cất.

Đến rằm tháng Mười năm Ất Tỵ (1785), bà Phi Yến được dân làng An Hải mời về dự lễ đàn chay. Tại đây, một người đàn ông tên Biện Thi được kể là đã có hành vi xúc phạm bà. Vì quá đau đớn, bà đã quyên sinh và được người dân lập miếu tưởng nhớ.

Từ câu chuyện này, dân gian Côn Đảo lưu truyền hai câu ca dao:

Gió đưa cây cải về trời,

Rau răm ở lại chịu lời đắng cay.

Theo cách lý giải trong truyền thuyết, chữ “cải” gắn với hoàng tử Cải, còn “rau răm” gợi nhắc tên bà Phi Yến. Hai câu thơ được người dân liên hệ với số phận bi thương và sự chia lìa của hai mẹ con.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng toàn bộ câu chuyện trên thuộc truyền thuyết dân gian, không phải các sự kiện đã được chứng minh bằng những tư liệu lịch sử đáng tin cậy.

Sự thật lịch sử về bà Phi Yến và vua Gia Long

Mặc dù truyền thuyết về bà Phi Yến được phổ biến rộng rãi trong hoạt động du lịch và đời sống tín ngưỡng Côn Đảo, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng câu chuyện có những điểm không phù hợp với sử liệu chính thống.

Một trong những vấn đề được đặt ra là bà Phi Yến có thực sự là thứ phi của Nguyễn Phúc Ánh hay không và Nguyễn Ánh có từng đến Côn Đảo trong thời gian bị quân Tây Sơn truy đuổi?

Nguyễn Ánh có người vợ tên Phi Yến không?

Theo cuốn Nguyễn Phúc Tộc thế phả, do Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc tộc biên soạn và Nhà xuất bản Thuận Hóa ấn hành năm 1995, vua Gia Long có 21 người vợ, 13 hoàng tử và 18 hoàng nữ.

Tuy nhiên, danh sách gia quyến được ghi chép trong thế phả không có người vợ nào tên Lê Thị Răm hoặc mang danh hiệu Phi Yến. Tương tự, cũng không có hoàng tử nào được ghi nhận với tên Cải hay Hội An như trong truyền thuyết.

Hai người vợ được sử liệu ghi nhận từ giai đoạn Nguyễn Ánh còn bôn tẩu là bà Tống Thị Lan và bà Trần Thị Đang.

Bà Tống Thị Lan là mẹ của hoàng tử Nguyễn Phúc Cảnh, còn bà Trần Thị Đang là mẹ vua Minh Mạng.

Việc không tìm thấy tên bà Phi Yến và hoàng tử Cải trong các tài liệu gia phả hoàng tộc là một trong những căn cứ quan trọng khiến các nhà sử học đặt câu hỏi về tính xác thực của truyền thuyết.

Nguyễn Ánh có từng đến Côn Đảo năm 1783?

Một vấn đề lịch sử khác liên quan đến địa danh Côn Lôn được ghi trong một số bộ sử triều Nguyễn.

Theo Đại Nam thực lục, năm 1783, Nguyễn Ánh từng chạy ra đảo Côn Lôn khi bị quân Tây Sơn truy đuổi. Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu cho rằng địa danh Côn Lôn trong ghi chép này có thể không phải quần đảo Côn Đảo ngày nay.

Từ đầu thế kỷ XX, nhà sử học người Pháp Charles Maybon và nhiều học giả sau đó đã nghiên cứu hành trình lánh nạn của Nguyễn Ánh tại khu vực vịnh Thái Lan.

Theo các cách giải thích được đưa ra, địa danh trong sử liệu có thể liên quan đến những đảo thuộc vùng biển Campuchia, như Koh Rong hoặc các địa danh được phiên âm gần giống, thay vì Côn Đảo nằm ở phía Đông Nam Việt Nam.

Những nhà nghiên cứu ủng hộ quan điểm này cho rằng Nguyễn Ánh khó có khả năng vượt một quãng đường biển dài đến Côn Đảo trong hoàn cảnh quân Tây Sơn truy đuổi gắt gao.

Do đó, việc Nguyễn Ánh có thực sự đặt chân đến Côn Đảo năm 1783 vẫn là vấn đề cần được xem xét trên cơ sở tư liệu và nghiên cứu lịch sử.

Đặc biệt, tại cuộc tọa đàm khoa học tổ chức ngày 26/4/2022 tại Huế, Hội đồng trị sự Nguyễn Phước tộc cùng nhiều nhà nghiên cứu đã phản biện truyền thuyết bà Phi Yến là vợ vua Gia Long và câu chuyện Nguyễn Ánh ném con xuống biển.

Các ý kiến tại tọa đàm nhấn mạnh sự cần thiết phải phân biệt giữa những nhân vật, câu chuyện trong tín ngưỡng dân gian với những sự kiện có chứng cứ lịch sử.

An Sơn Miếu nguyên thủy thờ ai?

Một số nhà nghiên cứu văn hóa đặt giả thuyết rằng An Sơn Miếu có thể bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ nữ thần của cư dân miền biển.

Trong văn hóa tín ngưỡng Nam Bộ, các hình thức thờ Bà Chúa Ngọc, Bà Chúa Tiên hay Thủy Long Thánh Phi từng gắn bó với đời sống cư dân ven biển và hải đảo.

Những vị nữ thần này thường được xem là biểu tượng bảo trợ cho người đi biển, cầu mong thời tiết thuận lợi, đánh bắt bình an và cuộc sống no đủ.

Do An Sơn Miếu nguyên thủy đã trải qua nhiều biến động trước khi được xây dựng lại vào năm 1958, việc xác định chính xác đối tượng thờ tự ban đầu vẫn cần thêm tư liệu.

Dù còn những khác biệt trong cách nhìn nhận về nguồn gốc, An Sơn Miếu vẫn là một di tích có giá trị văn hóa và tín ngưỡng đối với cộng đồng cư dân Côn Đảo.

Giá trị của ngôi miếu không chỉ nằm ở tính xác thực của một truyền thuyết lịch sử mà còn thể hiện ở quá trình hình thành, duy trì và trao truyền tín ngưỡng dân gian qua nhiều thế hệ.

Lễ hội An Sơn Miếu và kinh nghiệm tham quan Côn Đảo

Hằng năm, vào ngày 18 tháng 10 âm lịch, người dân Côn Đảo tổ chức Lễ giỗ Bà Phi Yến tại An Sơn Miếu.

Đây là một trong những lễ hội văn hóa dân gian tiêu biểu của địa phương, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Các hoạt động lễ hội thường diễn ra trong nhiều ngày, tập trung vào dịp 16–18/10 âm lịch, với những nghi thức dâng hương, tưởng niệm, rước bài vị và các hoạt động văn hóa truyền thống.

Năm 2022, Lễ giỗ Bà Phi Yến được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc công nhận này cũng dẫn đến những trao đổi và kiến nghị từ giới nghiên cứu về cơ sở sử liệu của truyền thuyết.

Trong đời sống tín ngưỡng, lễ hội vẫn là dịp để cộng đồng cư dân Côn Đảo gặp gỡ, tưởng nhớ các nhân vật được tôn thờ và gìn giữ những phong tục đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Thông tin tham quan An Sơn Miếu

Thông tin	Chi tiết
Tên di tích	An Sơn Miếu
Tên gọi khác	Miếu Bà Phi Yến
Địa chỉ	Đường Hoàng Phi Yến, Khu 3, Đặc khu Côn Đảo, TP. Hồ Chí Minh
Khoảng cách trung tâm	Khoảng 2 km
Giờ tham quan tham khảo	07:00 – 18:00 hằng ngày
Ngày lễ hội chính	18/10 âm lịch
Xếp hạng di tích	Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh

Khi tham quan An Sơn Miếu, du khách nên lựa chọn trang phục lịch sự, giữ thái độ trang nghiêm tại khu vực thờ tự và tuân thủ các quy định bảo vệ di tích.

Nếu đến Côn Đảo vào dịp lễ hội tháng Mười âm lịch, du khách có thể kết hợp tham gia các hoạt động văn hóa địa phương để tìm hiểu sâu hơn về đời sống tín ngưỡng của cư dân trên đảo.

Đến Côn Đảo bằng tàu cao tốc và tham quan An Sơn Miếu

Du khách từ đất liền có thể lựa chọn các tuyến tàu cao tốc đi Côn Đảo như Vũng Tàu – Côn Đảo, Trần Đề – Côn Đảo hoặc các tuyến khác đang được hãng tàu tổ chức khai thác.

Sau khi cập cảng Bến Đầm hoặc Cảng tàu khách Côn Đảo, hành khách có thể sử dụng taxi, xe điện hoặc phương tiện đưa đón để đến khách sạn và các điểm tham quan.

Riêng An Sơn Miếu nằm khá gần trung tâm nên thuận tiện để kết hợp trong hành trình khám phá văn hóa, lịch sử và du lịch tâm linh Côn Đảo.

Du khách có thể tra cứu lịch tàu cao tốc và lựa chọn ngày khởi hành thông qua hệ thống của Taucaotoc.vn.

Lưu ý: Lịch tàu có thể thay đổi theo điều kiện thời tiết và kế hoạch của hãng vận tải. Hành khách cần xác nhận chuyến, cảng khởi hành và tình trạng vé trước khi di chuyển.

An Sơn Miếu Côn Đảo là điểm đến mang đậm giá trị văn hóa dân gian, nơi những câu chuyện truyền thuyết, tín ngưỡng cộng đồng và các vấn đề nghiên cứu lịch sử cùng tồn tại.

Tìm hiểu An Sơn Miếu không chỉ là khám phá câu chuyện bà Phi Yến mà còn là cơ hội nhận diện sự khác biệt giữa truyền thuyết được lưu truyền trong dân gian và những sự kiện đã được kiểm chứng qua sử liệu.

Trong hành trình đến Côn Đảo, du khách có thể dành thời gian ghé thăm ngôi miếu để cảm nhận không gian thanh tịnh, tìm hiểu đời sống tinh thần của cư dân trên đảo và khám phá thêm một phần di sản văn hóa đặc sắc của vùng đất này.

Tra cứu lịch và đặt vé tàu cao tốc Côn Đảo: https://taucaotoc.vn/